هفتسین

سفرهای است که ایرانیان هنگام نوروز میآرایند. این سفره ممکن است روی زمین یا روی میز گذاشته شود. اعضای خانواده معمولاً لحظهٔ تحویل سال را در کنار سفرهٔ هفتسین میگذرانند. بعضی سفره را در مدت سیزده روز نوروز نگه میدارند و در پایان این دوره، در روز سیزده نوروز، سبزه را به آب میدهند.
سفرهٔ هفتسین منحصر به نوروز نیست و بعضی این سفره یا مشابهش را برای مراسم ازدواج یا شب چله تهیه میکنند.
به گفتهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، ملتهای دیگری که با ایرانیان فرهنگ و سنتهای مشترک دارند (مانند افغانان، تاجیکان، و ارمنیان) این سفره را حاضر نمیکنند و این سفره حتی بین کردها و زرتشتیان (که هر دو معمولاً از حافظان سنتهای باستانی ایرانی بودهاند) نیز معمول نبوده است، هر چند اخیراً سفرهٔ هفتسین در میان زرتشتیان شهرنشین معمول شده است.
سینهادر سفرهٔ هفت سین معمولاً هفت جزء یا بیشتر که با حرف سین آغاز میشوند قرار میگیرد که معمولاً از مجموعهٔ زیر انتخاب میشوند: سیر، سیب، سبزه، سنجد، سرکه، سمنو، سماق، سنبل، سکه، سپند، سپستان، سوهان، سوسن، سرمه، سنگک، سبزی، سیاهدانه. از این سینها (و نیز اجزاء دیگر این سفره) معمولاً به نماد مفاهیمی چون نوزایی، باروری، فراوانی، ثروت، و مانند آنها یاد میشود. بعضی نیز این اجزاء را به خدایان ایران باستان، بالاخص آناهیتا و سپندارمذ، ایزدبانوهای آب و خاک، نسبت میدهند.
سبزه از اجزای اصلی سفره شمرده میشود و معمولاً از گندم، یونجه، یا عدسِ سبزشده است که ممکن است بر کوزه سبز کنند. از دیگر اجزای خاصتر این سفره میتوان از سمنو و سنبل نام برد که در مواقع دیگر سال کمتر حضور دارند.
سایر اجزاء
مرسوم است اجزاء دیگری هم در سفره چیده میشود. این اجزا ممکن است برای زینت یا کامل کردن مجموعه باشند. از جملهٔ این اجزاء میتوان از آینه، کتاب (کتاب مقدس یا مجموعهٔ اشعار از قبیل دیوان حافظ و شاهنامهٔ فردوسی)، شمعدان (در بعضی سنتها تعداد شمعها به تعداد فرزندان خانواده است)، تخم مرغ رنگی، میوه، گل، شیرینی، آجیل، نان، شیر، ماست، پنیر، گلاب، عسل، شکر، تنگ یا کاسهٔ آب (معمولاً حاوی برگ یا ماهی یا انار یا ترنج یا سایر مرکبات)، بیدمشک، بادبزن و سبزی خوردن نام برد.
آینه و کتاب در کنار آن هم از اجزائی است که در بسیاری از سفرههای هفت سینی چیده میشود. برخی بر این باورند که سکه که نماد «دارایی» وآب که نماد «پاکی و روشنایی» است بهتر است در کنار هم قرار گیرند و سکه را درون ظرفی از آب سر سفره میگذارند. یا به امید ازدیاد ثروت، سکه را بر آینه میگذارند.
بنا بر اطلاعات دانشنامهٔ ایرانیکا تاریخچهٔ این رسم مبهم است و «هفت سین» احتمالاً رسم بسیار جدیدی است.
در یک دوبیتی نسبتا متأخر آن را باقی مانده از زمان کیانیان به صورت هفت شین دانسته («روز نوروز در زمان کیان/مینهادند مردم ایران/شهد و شیر و شراب و شکر ناب/شمع و شمشاد و شایه اندر خوان»). ایدهٔ «هفت شین» توسط بعضی ایرانیان پشتیبانی میشود که از جمله میگویند شراب به دلیل باورهای اسلامیتر، جایش را به سرکه داده است و هفت شین به هفت سین تبدیل شده است. این نظریه به دلیل این که نام اجزا را به عربی میآورد و از اجزای ویژهای چون سمنو نام نمیبرد رد شده است. در بعضی ریشهیابیهای دیگر، هفت سین را به هفت «سینی» ربط دادهاند، یا اصلش را «هفت میم» دانستهاند، یا آن را از ریشهٔ «هفتچین» به معنی هفت چیدنی نامیدهاند.
ولی جدا از یک مورد اشارهٔ تنها به این سفره در منبعی منتسب به دورهٔ صفوی، از هفتسین حتی در نوشتههای مورخین و سیاحان قرن نوزدهم میلادی هم اثر چندانی نیست. تنها هاینریش بروگش که در ۱۸۶۰ میلادی از تهران بازدید کرده است، مینویسد که ایرانیان برای نوروز گلهایی میکاشتند که نامشان با سین آغاز میشده است.
اما از طرف دیگر، اگر عناصر دیگر سفره را هم در نظر بگیریم، میتوان آسانتر سفرهٔ نوروزی را (منهای «هفت»ش و «سین»ش) به سنتها و باورهای ایرانی متصل کرد. امشاسپندان و نمادهایشان در این سفره حضور دارند (شیر به نشانهٔ وهومن، سپند و بیدمشک به نشانهٔ سپندارمذ، ظرف آب و سمنو به نشانهٔ آناهیتا، و ...). مثلاً سمنو را که تقویت کنندهٔ قوای جنسی شمرده میشده تنها به این دلیل نباید نشانهٔ آناهیتا دانست، بلکه میتوان به این نکات نیز توجه کرد که در مراسم آیینی تهیهٔ سمنوی نوروزی، فقط زنان باید حضور داشته باشند و مردان راهی به آن ندارند. یا این که در تغییرات جدیدتر آیین سمنوپزان، سمنو به فاطمهٔ زهرا تقدیم میشود که نه تنها جایگزین ایزدبانوهای زن در آیینهای شیعی است، بلکه حتی در نام («زهرا») به سیارهٔ ناهید که نماد دیگری از آناهیتاست اشاره دارد.
دیگر این که در آیین نوروزی ساسانیان، عدد «هفت» اهمیت داشته است. مثلاً در کتاب المحاسن و الاضداد (به عربی، منسوب به جاحظ)، آمده است که ساسانیان در نوروز هفت دانه را بر هفت ستون میکاشتند یا نانی میپختند از هفت غلهٔ مختلف. ولی «هفت سین» را پدیدهٔ پیوستهای بازمانده از دوران پیش از اسلام دانستن، در حالی که اشارهای به آن در دوران اسلامی (چه در میان فارسها و مسلمانان و چه در میان کردها و زرتشتیان) تا قرن بیستم میلادی باقی نیست، ادعایی بیمدرک است.
در مجموع، هر چند عناصر سفرهٔ نوروزی باستانی و معنادار هستند و ریشه در سنتهای ایرانی دارند، مشخصاً ایدهٔ «هفت» جزء آغازشونده با «سین» جدید است و احتمالاً در قرن بیستم میلادی به کمک رسانههای جمعی پا گرفته و فراگیر شده است.
          
|
نحوه رنگ آمیزی تخم مرغ سفره هفت سین
برای اینکه از زیبایی تخممرغها مدت بیشتری لذت برد بدون اینکه فاسد شته و بو بگیرند، آنها را نمیپزیم، بلکه خالیشان میکنیم. خالی کردنشان یک مقدار پرزحمته اما نتیجه به زحمتش میارزه.
تخممرغها را در ظرفی میگذاریم و به نسبت هر یک لیتر آب یک قاشق سرکه اضافه میکنیم و میگذاریم نیمساعت توی آب بمونند، بعد آنها را با آب گرم میشوییم.
بالا و پایین تخم مرغ یک سوراخ ریز با سوزن ایجاد میکنیم و بعد سوراخ را با نوک تیز یک سیخ چوبی نازک کباب، آهسته و به دقت تمام ، گشاد میکنیم تا یک سوراخ بزرگتر، به اندازهء سر یک سنجاق به وجودآید (بهتراست که نوک سیخ را آهسته توی سوراخ سوزن بچرخانید که یواش یواش لبههای سوراخ خرد بشوند و گشاد بشوند).
بعد تخم مرغ را بالای یک کاسه میگیریم و لبهایمان را روی یکی از سوراخها قرار میدهیم ، از سوراخ یک طرفش با قدرت تمام فوت میکنیم. در حالت ایدهآل محتوای تخممرغ از سوراخ دیگه بیرون میزند و توی کاسهای که زیرش است میریزد.
داخل تخممرغها را از طریق همون سوراخهای ریز با آب گرم میشوییم تا باقیماندهء زرده و سفیده بیرون بیاید و میگذاریم خشک بشوند.
برای رنگ کردن تخممرغها بهتراست که پایه داشته باشید که تخممرغ رویش بماند و تزئین رویش که معمولاً برای خشک شدن به وقت احتیاج دارد به انگشتها مالیده و خراب نشود. پایههای مخصوص پلاستیکی را شاید بشود از فروشگاه یا خرازی خرید اما اگر نشد میتوانید با همان سیخهای چوبی نازک مخصوص کباب خیلی راحت یک پایه درست کنید:
۱) سیخ را از توی یک شانهء مقوایی تخممرغ رد کنید.
۲) یک ورقه از چوبپنبهء در یک بطری را با چاقو ببرید و سیخ را تا نیمه فروکنید اما شما اگر چوبپنبه دم دستتون نیست، یک کش لاستیکی را چند بار دور سیخ بپیچید تا محکم بشود. اگر کش هم دم دست نبود هر چیزی که بشود سیخ را تویش فروکرد و روی سیخ بماند و سرنخورده مناسب است ، مثلاً یک گلوله از خمیر رنگی مخصوص بازی بچهها، یک تکه نان باگت، شمع و غیره.
۳) سیخ را از سوراخهای تخممرغ خالیشده رد کنید. بک چوبپنبه (یا هر چیز مشابه) گیر میکنهد و روی سیخ میماند. حالا میشود بدون دست زدن به تخممرغ تزئینش کرد. بعد از رنگ کردن تخممرغ سیخ را توی سوراخی که در شونهء تخممرغ ایجاد کردهاید فرو میکنید که مثل یک پایه بایستد و رنگ در همون حالت خشک بشود.
حالا موقع تزئین تخممرغه:
1 ( این روش مال آدمهاییه که هم نقاشیشون خوبه و هم حال و حوصله دارند. با ماژیک ضدآب (یه جور ماژیکهایی هم هست که مخصوص بچههاست و رنگش در آب حل میشه، اما منظورمان ماژیک معمولیه) طرح مورد نظر را روی تخممرغ نقاشی و بعد طبق میل و سلیقه با آبرنگ یا ماژیک رنگآمیزی کنید. رنگ که خشک شد از فاصلهء ۲۰ سانتیمتر اسپری لاک مو روی تخممرغ بپاشید.
۲) این روش مخصوص آدمهای کمحوصله با خلاقیت متوسطه و در عین حال کمی کثافتکاری داره. تخم مرغ را با رنگ مخصوص یکدست رنگآمیزی کنید (روش استفاده از رنگ مخصوص تخممرغ روی پاکت نوشته شده. معمولاً هر رنگ یک قرص داره که در آب حل میشه و تخممرغ توش انداخته میشه و میمونه تا رنگ بگیره). بعد توی یک بشقاب ماسه یا اکلیل بریزید. با چسب مایع روی تخممرغ نقطه یا خط بکشید و تخممرغ را توی ماسه یا اکلیل بغلتونید. اگر مواظب باشید زندگیتون پر از اکلیل یا ماسه نمیشه. اگر مواظب نبودید هم مسئولیتش گردن خودتونه! در آخر اسپری لاک مو روی تخممرغ بپاشید.
۳) با چسبوندن مواد مختلف روی تخممرغ میشه راحت تزئینش کرد. مثلاً:
الف) از کاغذ کشی رنگین چند نوار با پهنای متفاوت ببرید و در چند لایه رای تخممرغ بچسبونید، جوری که قسمتهایی از نوارهای تحتانی از زیر لبههای فوقانی با رنگهای متفاوت معلوم باشند. خوشگل میشه!
ب) تخممرغ را یکدست رنگ کنید و بعد طبق سلیقهء خودتون راش پولک و منجوق بچسبونید. دقت و حوصله میخواد اما در واقع آسونه و نتیجهاش هم به زحمتش میارزه.
پ) روبان و نوارمغزی اضافه دارید؟ اگر مچاله است اتو کنید تا صاف بشه و روی تخممرغ رنگشده بچسبونید.
ت) اگر مجله یا بروشور باطله با عکسهای رنگی دم دست دارید که روی کاغذ براق چاپ شده (ترجیحاً کاغذش جوری باشه که وقتی پاره میکنید لبههاش اونجایی که کاغذ جرخورده سفید باشه) عکسها را به تکههای کوچک اندازهء ناخن شصت پاره کنید و لایه لایه روی تخممرغ بچسبانید تا سطحش کاملاً پوشیده بشه. بعد از خشک شدن چسب رای تخممرغ اسپری لاک مو بپاشید.
ث) رومیزی گلدار توری کهنه و بهدردنخور دارید؟ دورنندازید! گلهاش را با قیچی به دقت جدا کنید و روی تخممرغ رنگشده بچسبانید.
ج) یک تخممرغ را یکدست رنگ کنید و بعد پوستش را خرد کنید. تخممرغ دوم را با رنگ متفاوتی رنگ کنید و وقتی خشک شد، خردههای پوست تخممرغ اولی را به دلخواه روش بچسبانید. چسب که خشک شد اسپری لاک مو روی تخممرغ بپاشید.
۴) این روش آسونه اما کمی وقت و دقت میخواد. تخم مرغ را یکدست رنگ کنید و بگذارید خشک بشه، یا سفید بگذارید. یک شمع روشن کنید و با قطرههای موم مایع روی تخممرغ به سلیقهء خودتون نقطه بگذارید و خط بندازید و یا طرحهای انتزاعی ایجاد کنید. تخم مرغ را با یک رنگ متفاوت دوباره رنگ کنید (ترجیحاً تیرهتر از رنگ اولی. اگر رنگ دوم خیلی متفاوته، مثلاً اگه اولی زرده و دومی آبی و مخلوط شدنشون باعث میشه که رنگ سبز به دست بیاد، اما شما آبی میخواین، بهتره تخممرغ را چند دقیقه در آب و سرکه بگذارید تا رنگ اول پاک بشه). خشک که شد، با فندک با دقت و احتیاط لکههای شمع را آب کنید (مواظب باشید که تخممرغ سیاه نشه). مومهای آبشده را با دستمال تمیز کنید. رای تخممرغ طرح لکههای شمع به یک رنگ رای زمینهای با رنگ متفاوت ظاهر میشه. در آخر اسپری لاک مو رای تخممرغ بپاشید.
۵) یک روش دیگه مخصوص اونهایی که نقاشیشون خوبه: با لاک ناخن میشه طرحهای زیبایی روی تخممرغ کشید که به دلیل براق بودن رنگ لاک ناخن جلوهء متفاوتی پیدا میکنند. برای نقاشی از قلمموی خود لاک استفاده نکنید، چون به درد این کار نمیخوره. قلمموی نقاشی که نوکش باریکه خیلی بهتره. قبل از عوض کردن رنگ قلممو را با استون پاک کنید.
۶) این روش هم آسونه. مداد شمعی به رنگهای مختلف را رای شعلهء یک شمع نرم کنید تا آب بشه و سطح تخممرغ را با لکههای رنگین مدادشمعی بپوشانید. تخممرغی را که رای سیخ محکم شده رای شعلهء شمع بگیرید و مرتب بچرخانید تا رنگها قاطی بشوند و طرح مرمری روی تخممرغ ایجاد بشود. حواستون باشد که وسط کار چرخوندن را متوقف نکنید وگرنه همهء شمعها میریزه پایین. مدت زیادی تخممرغ را روی شعله نگه ندارید و نزدیکش نکنید که دوده بگیرد. طرح موردنظر که ایجاد شد، باز چند دقیقهای تخممرغ را در حال سرد شدن بچرخانید. بعد بگذاریدش خشک بشود و در آخر اسپری لاک مو رویش بپاشید.
۷) این روش مال آدمهای خیلی کمحوصله و کموقت و تنبله. تخممرغها را یکدست رنگ کنید. کمی که خشک شدند، اونها را در دستمال مچالهای بگذارید و بغلتونید تا قسمتهایی از رنگ پاک بشه و به این ترتیب روی تخممرغها طرح ایجاد کنید.
8(یک کار بامزهء دیگه هم میشه با تخممرغ کرد: تخممرغ را بپزید و در صورت تمایل رنگ و تزئین کنید. بعد سرش را به دقت با چاقوی تیز ببرید، طوری که خرد نشه. زرده و سفیده را با احتیاط با یک قاشق چایخوری خالی کنید. بعد توی پوست را بشورید و با پنبه پر کنید. پنبه را خیس کنید و رویش تخم ترتیزک یا ارزن و امثالهم بپاشید و گلدون جدیدتون را توی یک جاتخممرغی خوشگل قرار بدهید. هر روز چند بار به تخمها آب بدهید. نباید در آب شناور باشند اما پنبه باید همیشه مرطوب باشد. حدود پنج شش روز بعد در حدی سبز میشوند که برگهاشون یواش یواش بیرون بیان. اینجوری هر دو رسم نوروزی تزئین تخممرغ و سبزه سبز کردن را در یک قدم به جا آوردهاید.



نوشته شده توسط جمعی از نویسندگان در دوشنبه بیست و نهم اسفند 1390
|